Lajme

Intoleranca e laktozës është aftësia e zvogëluar për të tretur laktozën, një lloj sheqeri që gjendet në qumështin e gjitarëve si lopët dhe dhitë, si dhe në qumështin e gjirit të njeriut. Është gjithashtu një përbërës në produktet e tjera të qumështit si djathë, gjizë, kos, akullore dhe gjalpë. Njerëzit që janë laktoze intolerante mund të zhvillojnë simptoma abdominale brenda 30 minutash deri në 2 orë të konsumimit të produkteve të qumështit. Ashpërsia e simptomave varet nga lloji dhe sasia e produkteve të qumështit të konsumuar dhe shpesh ndryshon nga personi në person, nga mosha etj.Laktoza është një sheqer me një strukturë komplekse (një disaccharide). Përpara se mund të absorbohet dhe përdoret nga trupi, laktoza duhet të ndahet në sheqernat të thjeshta në glukozë dhe galaktoze(monosakaridet). Ky hap i tretjes është nisur nga laktaza, një enzimë e prodhuar nga qelizat që perbejnë zorrën e holl. Nëse një individ nuk prodhon laktaze të mjaftueshme, atëherë laktoza kalon përmes zorrëve të holla në zorrë të trashë, ku bakteret thyejnë laktozën, duke prodhuar gazin e tepërt hidrogjenin dhe acidin laktik, i cili pengon kripën dhe thithjen e ujit. Kjo rezulton në diarre dhe dhimbje barku.Prodhimi i enzimës se laktazës fillon në një fëmijë qysh në zhvillim gjatë shtatzënisë dhe arrin kulmin pranë lindjes. Pothuajse te të gjitha foshnjat mund të tretet qumështi, edhe pse foshnjat e parakohshme fillimisht mund të kenë njëfarë intolerance. Prodhimi normal i laktazes pasqyron konsumin e qumështit të një foshnjeje si burim primar të të ushqyerit. Niveli i laktases zvogëlohet pas dy viteve të para dhe vazhdon të bjerë me moshë individualishte. Megjithatë, rreth 35% e të rriturve në botë vazhdojnë të prodhojnë laktase gjatë gjithë moshës së rritur dhe janë kështu të aftë për të tretur laktozën pa simptoma ose me simptoma minimale. Kjo njihet si intolerance ose rezistenca e laktazës (LP) dhe shoqërohet me një zhvillim evolucionar midis racave dhe etnive specifike.

Grupet e Evropës Veriore kanë shkallën më të lartë të rezistences në laktase, kështu që incidenca intolerancës laktoze eshte më e ulët e, ndërsa aziatikët dhe amerikanët vendas kanë incidencën më të lartë të intolerancës laktoze te të rriturit si pasoje e rezistences se ulur ndaj enzimit laktaze.Përveç rënies natyrore të prodhimit të laktazes me moshën, një sërë sëmundjesh dhe kushtesh mund të shkaktojnë një formë dytësore të intolerances ne laktoze. Dëmtimi i zorrëve të holla dhe shkaqet e keqpërdorimit të përgjithshëm mund të çojë në pamundësinë për të absorbuar laktozën siç duhet. Sëmundja celiace, terapia me rrezatime, kimioterapia, sëmundja e zorrëve inflamatore (IBS), dhe infeksionet e shkaktuara nga parazitet ose rritja e baktereve mund të çojnë në uljen e tretjes së laktozës. Në disa individë, përmbajtja e stomakut lëviz më shpejt se zakonisht përmes zorrëve të holla. Ata gjithashtu mund të përjetojnë intolerancë ndaj laktozës për shkak të kohës së pamjaftueshme për tretje të laktozës.Mungesa e laktazës mund të ndahet në tre sindroma klinike: mungesa e lindur e laktazës (alactasia), mungesa primare e laktazës (hypolactasia) dhe mungesa e sekondare e laktazes .

Mangësia kongjenitale e laktazës- Dy gjenet lidhen me prodhimin e enzimes lactase: gjeni LCT kontrollon prodhimin e lactase dhe gjeni MCM6 kontrollon shprehjen e gjenit LCT. Mutacionet e gjenit LCT rezultojnë në mangësi kongjenitale të lactases dhe janë një trashëgimi autosomal recessive, vertetohet duke kërkuar kështu një gjen mutated nga çdo prind. Kjo është një formë e rrallë e intolerancës laktoze që fillon në lindje dhe pengon fuqishëm aftësinë e një fëmije për të tretur qumështin ose formulën e qumështit.

Mangësia në Lactase te Adultet-Kjo është forma më e zakonshme e intolerancës ne laktoze dhe shoqërohet me prodhimin e zvogëluar të laktozës në të rriturit. Prodhimi i zvogëluar i këtij enzimi bën që një individ më pak të tretet laktozën; intensiteti ndryshon në bazë të shpërndarjes racore dhe etnike. Gjen MCM6 rregullon gjenin LCT, duke rezultuar në një rënie në prodhimin e laktozës me kalimin e kohës (nonpersistance) dhe konsiderohet një gjen normal i “tipit të egër”. Disa njerëz, kryesisht evropianë të veriut, kanë një mutacion të trashëguar MCM6 të gjeneve që çon në këmbëngulje në aftësinë për të tretur laktozën në moshën e rritur. Njerëzit pa këtë mutacion humbasin aftësinë për të prodhuar lactase si ata moshë, duke rezultuar në intolerancën laktoze.

Intoleranca mesatare e laktozës – Shumë nga simptomat e intolerances ne laktoze mund të shihen gjithashtu me kushtet e tjera gastrointestinale të shkaktuara zakonisht nga sëmundja ose dëmtimi i zorrëve të vogla që rezultojnë në një humbje të laktozës. Testimi është i rëndësishëm për të dalluar midis kushteve të ndryshme që kanë shenja dhe simptoma të ngjashme, por kanë prognoze dhe trajtime të ndryshme. Trajtimi i gjendjes primare mund të ndryshojë intolerancën e laktozës. Kushte të tjera që mund të përfshijnë simptoma të ngjashme janë:Celiac semundja ,Sëmundja Crohn,Sindromi i rritjes bakteriale,Sëmundje Whipple,Sprue tropikale/Malabsorbimi ,Sindromi i zorrëve irritabile ,Fibroza cistike,Infeksionet Giardia,Sindromi Zollenger Ellison,Chemo ose terapi rrezatimi etj.

Simptomat që lidhen me intolerancën e laktozës janë kryesisht për shkak të laktozës së padjegur që arrin zorrën e trashe . Lëngjet shtesë kalojne në kolonë-zorren e trashë, ku bakteret zberthejne laktozën, duke prodhuar si gaz hidrogjenin dhe acidin laktik. Kjo mund të shkaktojë:Dhimbje barku, opstipacion ,gazi i tepërt, fryrje,të përziera, diarre. Lloji dhe ashpërsia e simptomave ndryshojnë nga individi dhe nga sasia dhe lloji i produkteve te konsumuar. Shumë njerëz me intolerancë ndaj laktozës mund të konsumojnë pak sasi të produkteve të qumështit dhe kane me pak ose jane pa simptoma.

Intoleranca e laktozës nuk duhet të ngatërrohet me një alergji në qumështin e lopës. Një alergji ne qumështin e lopes përfshin një reaksion nga sistemi imunitar dhe është drejtuar kundër një proteine në qumësht, jo një sheqer. Megjithëse disa nga simptomat mund të jenë të ngjashme, një person me alergji të qumështit mund të ketë një reagim të butë deri në disa orë pas qumështit. Përveç simptomave të tretjes, ata me alergji të qumështit mund të përjetojnë urtikari dhe dispne . Intoleranca e laktozës është më e zakonshme tek të rriturit sesa tek fëmijët. Alergjitë janë të zakonshme tek fëmijët e vegjël, por gjithashtu shpesh janë te të rriturit.
Testet laboratorike-Qëllimet e testimit janë të diagnostikojnë intolerancën e laktozës dhe ta dallojnë atë nga kushtet e tjera me simptoma të ngjashme. Testimi mund të përfshijë:Testet e tolerancës së laktozës, duke përfshirë: Testi i frymëmarrjes me hidrogjen – aktualisht, ky është prova më e besueshme e përdorur për të diagnostikuar intolerancën e laktozës. Mostrat e frymëmarrjes janë marrë para dhe në intervale kohore pasi pacienti pin një lëng që përmban një sasi standarde të laktozës. Me intolerancën ne laktoze, laktoza e padjeguruar është thyer nga bakteret në zorrë të trashë, duke prodhuar gaz të tepërt hidrogjeni. Hidrogjeni shkon në qarkullim dhe përfundimisht del nga mushkëritë. Rritja e nivelit të hidrogjenit në mostrat e frymëmarrjes me kalimin e kohës tregon fort intolerancën e laktozës.

Testi i gjakut të tolerancës së laktozës – ndonjëherë i kryer për të ndihmuar në diagnostikimin e intolerancës ndaj laktozës; mostrat e gjakut mblidhen dhe testohen për glukozë në intervale të caktuara, pasi të jepet një dozë standarde gojore e laktozës. Nëse nivelet e glukozës nuk rriten, atëherë mund të jetë e pranishme mungesa e intolerancës ndaj laktozës. Ky test rrallë bëhet në praktikën klinike.

Testi i aciditetit (pH) të jashtqitjes – që kryhet herë pas here, zakonisht tek foshnjat ose fëmijët që nuk mund t’i nënshtrohen llojeve të tjera të testimit; jashtqitja mund të jetë acidike te rastet me intolerancë laktoze.
Testimi i mundshëm që renditet rrallë klinikisht përfshin:
Aktiviteti i laktazës qe kryhet me një biopsi nga zorra e vogël
Testimi gjenetik i gjenit LCT (lactase)
Testet jo laboratorike-Një praktikues i kujdesit shëndetësor mund të ketë një pacient të abstenojë nga të gjitha produktet e qumështit për disa javë për të parë nëse simptomat zgjidhen (eliminimi dietik), pastaj ri-marrin qumështin për të parë nëse shfaqen simptomat. Kjo nuk është diagnostifikim i intolerancës ndaj laktozës, por është në përputhje me të.
Intoleranca aktoze nuk mund të parandalohet ose të “shërohet”, por mund të menaxhohet. Shumica e njerëzve që kanë intolerancë ndaj laktozës mund të tolerojnë sasi të vogla të produkteve të qumështit. Individët e prekur duhet të diskutojnë m ofruesit të kujdesit shëndetësor qe do te ju ekshillojne se qka duhet te beni për të shmangur simptomat.
Shembujt përfshijnë:
Hani sasi të vogla të produkteve të qumështit të shperndar gjatë gjithë ditës.
Hani produktet e qumështit bashke me ushqime të tjera për të ngadalësuar kalimin e tyre nëpër zorrët.
Hani produktet e qumështit që kanë nivele më të ulëta te laktozes, të tilla si jogurts dhe djathrave të forta.
Pini dhe hani qumështin dhe produktet e tjera të qumështit qe e kane te reduktuar të laktozën
Tabletat dhe lëngjet që përmbajnë enzimë lactase janë në dispozicion dhe mund të merren para ose me ushqim për të ndihmuar në tretjen e çdo laktose të pranishëm dhe për të shmangur simptomat.
Qumështi i lopës zëvendësohet me qumësht soje ose oriz, të cilat nuk përmbajnë laktozë.
Merrni kalcium nga burime të tjera përveç produkteve të qumështit, siç janë spinaqi, brokoli, salmoni, sardelet dhe fasulet e thata;
Merrni në konsideratë bisedën me ofruesin tuaj të kujdesit shëndetësor në lidhje me nevojën për shtesa të kalciumit.
Ata që nuk mund të tolerojnë edhe sasi të vogla të laktozës duhet të jenë të vetëdijshëm se janë të pranishme edhe ne shumë forma me ushqime të përpunuara dhe mund të shfaqen si aditivë si hirrë, të thata të qumështit dhe nënproduktet e qumështit qe mund te ju shkaktojne probleme .
Për individët me kushte themelore që shkaktojnë intolerancë ndaj laktozës, trajtimi dhe zgjidhja e shkakut themelor mund të përmirësojë ose të ndryshojë intolerancën.
Fëmijët që janë diagnostikuar me intolerancë të rrallë kongjenitale të laktozës mund të kenë nevojë për forma special ushqimesh që nuk përmbajnë qumësht.

Rr Fadil Hoxha L.Kalabria Obj.EXDC, Prishtinë

Një test i tolerancës së insulinës (ITT) – është një procedurë diagnostike mjekësore gjatë së cilës insulina injektohet në venën e një pacienti, pas së cilës matet glukoza në gjak në interval të rregullt.

• Kjo procedurë kryhet për të vlerësuar funksionin e hipofizës, funksionin adrenal, ndjeshmërinë ndaj insulinës , dhe ndonjëherë për qëllime të tjera. Një ITT zakonisht urdhërohet dhe interpretohet nga endokrinologët.Kur përdoret për të vlerësuar ndjeshmërinë ndaj insulinës, administrohet një dozë standarde e insulinës, dhe glukoza në gjak monitorohet me marrjen e mostrave të shpeshta. Shkalla e zhdukjes së glukozës plazmatike (KITT) tregon shkallën e ndjeshmërisë ndaj insulinës në tërë trupin, dhe lidhet mirë me teknikën se arte te kapjes se glukozës standarde.

• Kur përdoret për vlerësimin e integritetit të boshtit hipotalamik-hipofizë-adrenal (HPA), injeksionet me insulinë vazhdojnë deri në pikën e induktimit të hipoglikemisë ekstreme nën 2.2 mmol / l (40 mg / dl). Pacienti duhet të ketë neuroglikopeninë simptomatike për të shkaktuar kaskadën kundër-rregulluese. Nivelet e glukozës nën 2.2 mmol / L janë simptoma të pamjaftueshme. Truri duhet të regjistrojë nivele të ulëta të glukozës. Si përgjigje, hormoni adrenokortikotrop (ACTH) dhe hormoni i rritjes (GH) lëshohen si pjesë e mekanizmit të stresit. Lartësia e ACTH bën që lëvorja mbiveshkore të lëshojë kortizolin. Normalisht, të dy kortizoli dhe GH shërbejnë si hormone kundërregjistruese, duke kundërshtuar veprimin e insulinës, d.m.th. duke vepruar kundër hipoglikemisë.

• ITT deri në pikën e hipoglikemisë ekstreme konsiderohet të jetë standardi i artë për vlerësimin e integritetit të HPA.

• Ndonjëherë ITT kryhet për të vlerësuar kapacitetin kulmin të veshkave, p.sh. para operacionit. Supozohet se aftësia për t’iu përgjigjur hipoglikemisë së induktuar nga insulina përkthehet në ngritjen e duhur të kortizolit në ngjarjen stresuese të sëmundjes akute ose operacionit të madh.

• Versioni ekstrem i hipoglikemisë së ITT është potencialisht shumë i rrezikshëm dhe duhet të merret me shumë kujdes, sepse mund të shkaktojë iatrogjenikisht ekuivalentin e një gjendje kome diabetike. Një profesionist i shëndetit duhet të marrë pjesë në të në çdo kohë.Teste të tjera provokuese që shkaktojnë shumë më pak lëshim të hormonit të rritjes përfshijnë përdorimin e glukagonit, argininës dhe klonidinës.

• Efektet anësore-përfshijnë djersitje, palpitacione, humbje të vetëdijes dhe rrallë konvulsione për shkak të hipoglikemisë së rëndë e cila mund të shkaktojë gjendje kome. Nëse shfaqen simptoma ekstreme, glukoza duhet të jepet në mënyrë intravenoze. Në subjektet pa rezervë veshkore mund të ndodhë një krizë Addisoniane. Për stimulimin e kortizolit, testi i stimulimit ACTH ka shumë më pak rrezik.

• Contraindicacionet -Ky test nuk duhet të kryhet tek fëmijët jashtë një njësie të specializuar endokrine pediatrike. Sëmundja ishemike e zemrës , epilepsia , panhypopituitarism i rëndë, hypoadrenalis. Hipotiroidizmi dëmton përgjigjen e GH dhe kortizolit. Pacientët duhet të kenë filluar zëvendësimin kortikosteroid para tiroksinës pasi që kjo e fundit është raportuar të ulë një krizë Addisonian me mungesë të dyfishtë. Nëse konfirmohet insuficienca adrenale, nevoja për një ITT të përsëritur mund të ketë nevojë të rishqyrtohet pas 3 muaj terapie me tiroksinë.

• Interpretimi -Testi nuk mund të interpretohet nëse nuk arrihet hipoglikemia (<2.2 mmol / L (ose) <40 mg / dl).

• Hypopituitarism- Një përgjigje adekuate e kortizolit përcaktohet si një rritje në më e madhe se 550 nmol / L. Pacientët me përgjigje të dëmtuar të kortizolit (më pak se 550, por më të madhe se 400 nmol / L) mund të kenë nevojë vetëm për mbulim steroide për sëmundje të mëdha ose strese. Një përgjigje adekuate e GH ndodh me një përgjigje absolute që tejkalon 20 mU / L.

• Sindroma e Kushingut-Do të ketë një ngritje prej më pak se 170 nmol / L mbi luhatjet e niveleve bazike të kortizolit.

Shkruar nga: Dr. Valbone Blaku, Specialiste e Mjekësisë Familjare, Olive Medical & Laborataory staf.

Menopauza është koha në jetën e një gruaje kur periudhat menstruale normale të saj janë ndalur për të paktën 12 muaj dhe ajo nuk mund të mbetet më shtatzënë. Eshtë një pjesë e natyrshme e mplakjes së grave. Menopauza mund të ndodhë në çdo kohë pas moshës 35 vjeç, por mosha tipike e fillimit është në fund të viteve 40 deri në fillim të viteve 50 , mosha mesatare e fillimit tek gratë është 51 vjeç . Gjatë viteve, hormonet FSH (hormonet folikulo stimuluese ), LH (hormonet luteinizuese), estradiol dhe progesteroni punojnë ne menyre ritmike çdo muaj për të zhvilluar dhe lëshuar një vezë nga vezoret (ovulojnë) dhe për të rregulluar periudhat menstruale ose mbështesin fillimin e shtatzanisë.

Ndërsa afrohet menopauza, prodhimi ciklik i estradiolit dhe progesteronit nga vezoret zvogëlohet dhe bëhet më pak i qëndrueshëm.Fillimi i procesit të menopauzës quhet tranzicioni i menopauzës ose perimenopauza. Mund të fillojë diku në vitet 40 të një gruaje, por mund të jetë më herët në fund të viteve tridhjetë. Eshtë një proces gradual dhe zakonisht duhen dy deri në pesë vjet për të përfunduar.Gjatë perimenopauzës, nivelet e hormoneve mund të luhaten lartë deri në të ulëta nga një muaj në tjetrin, me periudha dhe ovulacioni të bëhet i parregullt. Një grua mund të ketë një periudhë dhe pastaj të shkojë për disa muaj para se të ketë një tjetër, dhe disa gra mund të zbulojnë se frekuenca dhe intensiteti i periudhave të tyre në të vërtetë rriten gjatë perimenopauzës.

Edhe pse priten parregullsi gjatë kalimit të menopauzës, një grua duhet të diskutojë të gjitha ndryshimet me mjekun e saj të kujdesit shëndetësor, në mënyrë që të sigurojë që simptomat të mos shkaktohen nga diçka tjetër përveç luhatjeve të hormoneve. Gratë ne perimenopauzë gjithashtu duhet të mbajnë në mend se megjithëse eshte më pak e mundshme, dhe një grua në tranzicion ende mund të mbetet shtatzënë.Pasi te një grua menopauzale cikli është zhdukur për dymbëdhjetë muaj pa një periudhë atehere tranzicioni përgjithësisht konsiderohet i plotë dhe ajo hyn në post-menopauzë. Në këtë fazë, vezoret kanë ndaluar prodhimin e estradiolit dhe progesteronit, ato nuk jane më ovuluese dhe nuk mund të mbetet më shtatzënë. Edhe pse kjo është e gjitha pjesë normale e plakjes, ekzistojnë disa çështje shëndetësore që shoqërohen me menopauzën dhe fazën pas-menopauzës së jetës:
• Ulja e niveleve të estrogjenit mund të çojë në një rrezik të shtuar të osteoporozës.
• Ndryshimi i niveleve të estrogjenit gjithashtu mund të jetë një faktor kontribues për zhvillimin e sëmundjeve të zemrës.
• Indet e vaginës kanë tendencë të hollohen (atrofi), duke shkaktuar acarim kronik, thatësi vaginale dhe ndjeshmëri ndaj infeksionit.
• Ulja e nivelit të estrogjenit shoqërohet me ulje të prodhimit të kolagjenit dhe elastinës, dy proteina përgjegjëse për ruajtjen e integritetit të lëkurës. Ndërsa këto nivele ulen, lëkura bëhet më e hollë, më e thatë dhe më e ndjeshme ndaj dëmtimit.
• Menopauza ndodh natyrshëm ndërsa një grua plaket, por mund të ndodhë edhe për një sërë arsyesh të tjera.
• Menopauza kirurgjikale ndodh kur hiqen vezoret, siç është kanceri i vezores ose së bashku me një histerektomi. Për shkak se kjo heqje ndalon prodhimin e hormonit të vezores, mund të shkaktojë që simptomat e menopauzës të shfaqen menjëherë pas operacionit.
• Menopauza gjithashtu mund të ndodhë me ekspozim të tepruar ndaj rrezatimit ose kimioterapisë, çrregullimeve të gjëndrave të hipofizës, ose te gratë me shëndet shumë të dobët.
• Gratë që përjetojnë simptoma të menopauzës dhe parregullsi hormonale para moshës 40 vjeç, dikur u referohej se kishin “menopauzë të parakohshme”. Ata tani thuhet se kanë “dështim të parakohshëm të vezoreve” ose “insuficiencë primare të vezoreve”. Disa gra me këto kushte ende mund të mbeten shtatzënë.

 Shenjat dhe simptomat
Trupi i një gruaje kalon nëpër disa ndryshime gjatë menopauzës. Disa nga shenjat dhe simptomat më të zakonshme të menopauzës ndodhin kur nivelet e estrogjenit fillojnë të bien. Gratë mund të përjetojnë: Nxehtësi , Ndryshimet në shpeshtësinë menstruale dhe intensitetin e rrjedhës (për të përfshirë periudha më të rënda ose më të shpeshta për disa),Djersitje natën, Lëvizjet e shpejta të humorit duke filluar nga depresioni deri në eufori, Ulje e epshit seksuale, Frekuenca e rritur ose kërkesa e papritur për të urinuar, Tharje vaginale që mund të shkaktojë dhimbje gjatë marrëdhënies seksuale ,Rritja e humbjes së eshtrave që mund të çojë në osteoporozë, Rrezik më i madh i sëmundjeve të zemrës (sepse nivelet e kolesterolit “të keq” të LDL në gjak mund të rriten).

 Testet që duhet të bëhen
Jo të gjitha gratë që kalojnë ose që kanë kaluar menopauzën do të bëjnë testimin laboratorik. Sidoqoftë, gratë me simptoma të menopauzës që mund të kenë dështim të parakohshëm të vezoreve ose që janë duke u vlerësuar për rrezikun e problemeve të tjera shëndetësore, të tilla si osteoporoza, mund të bejne një ose më shumë nga testet e mëposhtme:
Hormonet stimuluese të folikulave (FSH): të mësoni nëse një grua po afron, po kalon, ose ka kaluar menopauzën; në përgjithësi, niveli i FSH rritet gjatë tranzicionit.

Estradioli: për të matur prodhimin e estrogjenit në vezore dhe për të vlerësuar nëse cikli menstrual është normal. Testimi i funksionit tiroide ( T4 i lire dhe TSH): të testoni funksionin e gjëndrës tiroide, e cila mund të ngadalësohet me moshën, të ndikojë në menstruacion dhe të shkaktojë disa simptoma të ngjashme me ato që shihen me menopause.
Hormonet antimuleriane (AMH): për të parashikuar fillimin e menopauzës dhe / ose kur një grua shqetësohet për humbjen e lidhur me fertilitetin. Testet shtesë që mund të porositen përfshijnë: Profili i lipideve testohet për rritjen e triglicerideve dhe kolesterolit LDL (“të keq”) dhe uljen e kolesterolit HDL (“të mirë”) për të vlerësuar rrezikun që shoqëron sëmundjet kardiovaskulare.

Numërimi i plotë i gjakut (CBC): për të përcaktuar përshtatshmërinë e numrit të qelizave të kuqe dhe të bardha të gjakut në gjak. Paneli gjithëpërfshirës metabolik (CMP): për të testuar funksionimin e mëlçisë dhe veshkave, veçanërisht kur merret parasysh terapi për zëvendësimin e hormoneve (HRT).
Kontrolli i presionit të gjakut: të kontrollohet presioni i lartë i gjakut (hipertensioni).
Ndërsa niveli i estrogjenit bie, kockat mund të sheshohen dhe pason osteoporoza prandaj testohet densiteti i kockave.

 Trajtimi
Trajtimi për menopauzë normale ka qenë disi i diskutueshëm. Ndërsa simptomat e menopauzës natyrisht do të zvogëlohen me kalimin e kohës, ka strategji të përballimit që mund të konsiderohen për lehtësimin dhe menaxhimin e disa prej atyre më të bezdisshëm. Ndryshimet e stilit të jetës, përfshirë ngrënien e një diete të shëndetshme, marrjen e ushtrimeve të rregullta dhe ndalimin e duhanit, mund të jenë të dobishme. Shmangia e ushqimeve të caktuara pikante, kafeja ose çaji mund të minimizojnë efektet eafsheve të nxehta.

Ekzistojnë pretendime se produkte qe mund të ofrojë një lehtësim, por si i tillë, ato nuk rregullohen nga FDA dhe as nuk janë treguar të jenë efektive mjekësore. Më tej, përdorimi i produkteve të tilla në të vërtetë mund të jetë më i dëmshëm duke përkeqësuar simptomat ose ndërhyrë në ilaçe të tjera. Gratë duhet të diskutojnë këtë me mjekun e tyre të kujdesit shëndetësor para se të marrin shtesa të tilla.

Gratë me simptoma të rënda dhe ato me menopauzë për shkak të operacionit ose ndonjë shkak tjetër që nuk lidhet me moshën, mund të zgjedhin terapinë e zëvendësimit të hormoneve (HRT; i quajtur edhe terapi hormonale menopauzale ose MHT) për të minimizuar simptomat shoqëruese. Në varësi të historisë dhe preferencave mjekësore të një gruaje, HRT përfshin marrjen e dozave orale të estrogjenit ose përdorimin e arna ose kremra transdermal dhe, për një grua me mitër (pa histerektomi), doza orale të progesteronit.Rreziqet që janë shoqëruar me HRT përfshijnë mpiksjen e gjakut, trombozën e venave të thella (DVT), kancerin e gjirit, kancerin e mitrës / endometrial dhe sëmundjet e zemrës. Estrogjeni i marrë vetëm e rrit rrezikun e kancerit të endometrit, kështu që shpesh merret me progestin, duke zvogëluar në masë të madhe rrezikun. Gratë duhet të diskutojnë mbi simptomat e tyre, strategjitë e përballimit dhe opsionet e trajtimit me mjekun e tyre të kujdesit shëndetësor për të bërë zgjedhjet që janë të përshtatshme për ta.

Të gjitha analizat e nevojshme laboratorike diagnostifikuese dhe për identifikim e hershëm të problemeve shëndetësore ju mund t’i realizoni me saktësi në Olive Medical & Laboratory, laboratorin më të mirë në vend.

Shkruar nga: Dr. Valbone Blaku, Specialiste e Mjekësisë Familjare, Olive Medical & Laborataory staf.

Dehidratimi është një humbje e tepërt e ujit nga indet e trupit, i shoqëruar shpesh nga një çekuilibër i natriumit, kaliumit, klorurit dhe elektroliteve të tjera. Mund të ndodhë sa herë që lëngjet humbasin dhe nuk zëvendësohen në mënyrë adekuate, veçanërisht kur një individ nuk pi mjaft lëngje. Dehidratimi i përkohshëm nuk ka simptoma; dehidratimi i butë ose i moderuar mund të shkaktojë simptoma që përfshijnë: etjen, lodhjen, dhimbje muskulore, marramendje dhe dhimbje koke.

Dehidratimi i rëndë mund të shkaktojë simptoma më serioze , etje e rritur, gojë e thatë dhe / ose ngjitëse, urinimi i paket dhe urina mund të jetë e verdhë e errët, që tregon përqendrim, kapsllëk, rënie e sasise se loteve dhe djersitjes , sytë të fundosur, lodhje, lëkurë e thatë, dhimbje koke, pengese nga drita ose marramendje etje e forte, tharje e tepert e e gojes dhe e mukozes , lëkura e thatë që i mungon elasticiteti, Sytë e fundosur te një foshnjë, fontanelet e mbytura në një foshnjë (pikat e buta në majë të kokës), frymëmarrje e shpejtë, rritje e rrahjeve të zemrës, presioni i ulët i gjakut, konfuzion , tronditje dhe, në raste kritike, pavetëdije, dhe madje mund të çojë në vdekje . Sasia e përgjithshme e humbjes normale të ujit varion nga 1.500 deri në 2.500 mililitra (ml) bazuar në burimet e mëposhtme: Jashtqite 50-100 ml / ditë, Avullimi / ekskretimi 500-1000 ml / ditë, Urina 1000-2000 ml / ditë mesatarisht.

Dehidratimi ndodh kur lëngjet humbasin më shpejt sesa mund të zëvendësohen. Kjo mund të ndodhë me të vjella të tepërta, diarre, djersitje, përdorimi i diuretikëve (medikamente që rrisin prodhimin e urinës), dhe / ose mos marrja e lëngjeve të mjaftueshme gjatë pirjes ose ngrënies. Kjo mund të përkeqësohet nëse personi humbet gjithashtu shumë natrium (hiponatremia) ose shumë pak (hipernatremi) në raport me uljen e ujit.
Testimi mund të përfshijë:
• Paneli themelor metabolik (BMP) – ky panel i testeve mund të sigurojë informacione mbi shëndetin e përgjithshëm, si dhe ekuilibrin acid-bazë dhe funksionimin e veshkave:
• Elektrolitet (natrium, kalium, klorur, bikarbonat (CO2))
• BUN (azot ure i gjakut) dhe kreatininës, për të vlerësuar funksionimin e veshkave
• Urinanaliza – për të vlerësuar sasine , ngyren koncentrimin
• Numërimi i plotë i gjakut (CBC) – për të vlerësuar qelizat e gjakut dhe ekuilibrin midis tyre konkretisht hematokriti mund të rritet me dehidrim.
• Glukoza – për të zbuluar një nivel të lartë që mund të tregojë diabet të pakontrolluar
• Osmolaliteti i urinës – vlerëson ekuilibrin e ujit të trupit
Nëse shkaku i dehidrimit është i dukshëm, atëherë asnjë testim tjetër nuk është i nevojshëm. Sidoqoftë, një shumëllojshmëri e testeve mund të kryhen kur shkaku është i panjohur, për të diagnostikuar dhe adresuar kushtet themelore, siç janë ato të shoqëruara me diarre të zgjatur dhe / ose të vjella si p/sh .
• Kultura e jashtqitjes- të kërkosh llojin e infeksionit si shkak për diarre
• Calprotectina të kërkosh infeksion bakterial apo viral si shkak për diarre
• Clostridium difficile dhe testi i toksinës C. dif
• Vezet dhe parazitet ne feces – për të zbuluar parazitët e zorrëve
Një larmi e gjerë e testeve të tjera mund të bëhet në varësi të asaj që dyshohet të jetë shkaku themelor i shenjave dhe simptomave, të tilla si:
• Ketonet e gjakut – për të vlerësuar për ketoacidozën diabetike
• Kontrolla e abuzimit te drogave – për të zbuluar një mbidozë
• Paneli i mëlçisë – për të zbuluar sëmundjen e mëlçisë
• Hormoni antidiuretik (ADH) – për të ndihmuar në diagnostikimin e diabetit insipidus
• Kortizoli – për të zbuluar sëmundjen Addisonit

Të gjitha këto testime në mënyrë të saktë ju mund ti realizoni në Olive Medical & Laboratory.

Shkruan: Dr. Valbone Blaku Specialiste e Mjekësisë Familjare staf në Olive Medical & Laboratory

Pas paqartësive në lidhje me saktësinë e testeve për antitrupat kundër SARS-CoV-2 (virusi që shkakton COVID-19), dhe keqinterpretimi i mundshëm i tyre, shpesh të quajtura teste serologjike që zbulojnë antitrupa kundër SARS CoV-2 në gjak, gjë që sugjeron një përgjigje imune ndaj infeksionit që do të zhvillohet edhe në njerëzit që nuk kanë pasur simptoma të COVID-19 qartëson se testet e antitrupave nuk përdoren për të diagnostikuar infeksionin COVID-19.

Përdorimi dhe interpretimi i saktë – Testet e serologjisë japin një rezultat pozitiv (reaktiv, antitrupat e zbuluar) ose një rezultat negativ (jo-reaktiv, antitrupa që nuk zbulohen) për praninë ose mungesën e antitrupave ndaj SARS-CoV-2. Studimet tregojnë se këto antitrupa më së shpeshti bëhen të zbulueshëm rreth 1 deri në 3 javë pas shfaqjes së simptomave. Në atë pikë, është e mundur që infektiviteti është ulur. Eshtë gjithashtu e mundur që një farë imuniteti nga infeksioni i ardhshëm mund të jetë zhvilluar, por provat për këtë nuk janë akoma përfundimtare. Të dhëna shtesë janë të nevojshme para se të ndryshoni çdo rekomandim të shëndetit publik në lidhje me distancën fizike dhe përdorimin e pajisjeve mbrojtëse personale bazuar në rezultatet e testit serologjik. Udhëzimet theksojnë se rezultatet e antitrupave nuk duhet të përdoren për të marrë vendime në lidhje me pranimin dhe grupimin e njerëzve në shkolla, konvikte, dhe institucione korrektuese, ose kthimin në vendin e punës.Sidoqoftë, testet e antitrupave SARS-CoV-2 mund të ndihmojnë në përcaktimin e përqindjes së një popullate të infektuar më parë me virusin dhe të japin informacione në lidhje me cilat bashkësi dhe popullsi mund të kenë përjetuar një shkallë më të lartë të infeksionit. Në disa raste, rezultatet e provës serologjike mund të ndihmojnë në përcaktimin se kush mund të kualifikohet për të dhuruar gjak që mund të përdoret si pjesë e provave klinike të terapisë plazmatike kombëtar COVID-19. Testet e antitrupave mund të përdoren gjithashtu si një ndihmë për diagnostikimin e COVID-19 për pacientët që paraqiten më vonë në kursin e tyre të sëmundjes (rreth 9 deri në 14 ditë pas fillimit të simptomave) dhe janë negative nga testi PCR. Një rezultat pozitiv i antitrupave në këta pacientë, krahas simptomave në përputhje me COVID-19, mund të ndihmojë për të konfirmuar diagnozën. Udhëzimet theksojnë rëndësinë e minimizimit të rezultateve të pasakta të testimit të antitrupave, veçanërisht pozitivëve të rremë (rezultate që identifikojnë gabimisht një person si antitrupa dhe se është infektuar, kur nuk ka). Kjo mund të realizohet duke përdorur disa strategji të ndryshme.Udhëzimet rekomandojnë përdorimin e testeve të serologjisë për të cilat është vërtetuar se përjashtojnë saktë individët pa antitrupa SARS-CoV-2 (specifikë të lartë) dhe identifikojnë saktë ata që kanë antitrupa (ndjeshmëri të lartë).

Edhe kur përdorni teste me ndjeshmëri dhe specifikë të lartë, udhëzimet rekomandojnë testimin e popullatave dhe individëve me një gjasë të lartë të ekspozimit të mëparshëm ndaj COVID-19. Kjo rrit probabilitetin që një rezultat pozitiv të jetë pozitiv i vërtetë. Në të kundërt, testimi i njerëzve në zonat ku numri i rasteve të COVID-19 është i ulët rrit shanset e pozitave false, sepse gjasat për të gjetur një person që është infektuar është i ulët.Në popullatat me numër të ulët të rasteve të COVID-19, një strategji e përshtatshme mund të jetë përdorimi i dy testeve të antitrupave në kohe te ndryshme . Nëse një test fillestar i antitrupave është pozitiv, një test i dytë, i ndryshëm i antitrupave mund të përdoret për të konfirmuar rezultatet fillestare. Për shembull, testet e bëra vete ne përgjithësi nuk janë aq të sakta sa testet e kryera në laboratorë, kështu që një test i tille pozitiv mund të pasohet nga një test i dytë i antitrupave i kryer në një laborator për të konfirmuar rezultatin .Dhe një strategji e përshtatshme mund të jetë përdorimi i dy testeve të antitrupave.

Adaptuar prej AACC Dr. Valbonë Plakolli Blaku, Specialiste e Mjekësisë Familjare, Olive Medical & Laboratory staff.

Kortizoli është një hormon që luan një rol në metabolizmin e proteinave, lipideve dhe karbohidrateve. Ndikon në nivelet e glukozës në gjak, ndihmon në mbajtjen e presionit të gjakut dhe ndihmon në rregullimin e sistemit imunitar. Shumica e kortizolit në gjak lidhet me një proteinë; vetëm një përqindje e vogël është “e lirë” dhe biologjikisht aktive. Kortizoli i lirë sekretohet në urinë dhe është i pranishëm në pështymë. Testimi mund te mat sasinë e kortizolit në gjak, urinë dhe pështymë . Niveli i kortizolit në gjak , urine dhe pështym normalisht rritet dhe bie në një model “variacioni ditor”. Ajo arrin kulmin herët në mëngjes , pastaj bie gjatë gjithë ditës, duke arritur nivelin më të ulët rreth mesnatës . Ky model mund të ndryshojë kur një person punon ndërrime të çrregullta (të tilla si turni i natës) dhe fle në kohë të ndryshme të ditës dhe mund të prishet kur një sëmundje ose gjendje e kufizon ose stimulon prodhimin e kortizolit. Kortizoli prodhohet dhe sekretohet nga gjëndrat mbiveshkore, dy organe forme trekëndëshe që vendosen në majë të veshkave. Prodhimi i hormonit rregullohet nga hipotalamusi në tru dhe nga gjëndrra e hipofizës, një organ i vogël i vendosur poshtë trurit. Kur niveli i kortizolit në gjak bie, hipotalamusi çliron hormonin çlirues të kortikotropinës (CRH), i cili e drejton hipofizën të prodhojë ACTH (hormon adrenokortikotropik). ACTH stimulon gjëndrat mbiveshkore për të prodhuar dhe çliruar kortizol. Në mënyrë që të bëhen sasi të përshtatshme të kortizolit, hipotalamusi, hipofiza dhe gjëndrat mbiveshkore duhet të funksionojnë siç duhet.

Shumica e kortizolit në gjak lidhet me një proteinë; vetëm një përqindje e vogël është “e lirë” dhe biologjikisht aktive. Testimi i kortizolit në gjak vlerëson kortizolin e lidhur me proteina dhe atë të lirë, ndërsa testimi i urinës dhe pështymës vlerëson vetëm kortizolin e lirë, i cili duhet të ndërlidhet me nivelet e kortizolit të lirë në gjak. Nivele të shumëfishta të kortizolit në gjak dhe / ose pështymë të mbledhura në kohë të ndryshme, të tilla si në orën 8 të mëngjesit dhe 4 pasdite, mund të përdoren për të vlerësuar si nivelet e kortizolit ashtu edhe ndryshimet ditore. Një mostër 24-orëshe e kortizolit të urinës nuk do të tregojë ndryshime ditore; ajo do të masë sasinë totale të kortizolit të pa lidhur – të ekskretuar në 24 orë. A kam nevojë për të dy testet (gjak dhe urinë) apo është njëra më e mirë se tjetra? Nëse ofruesi juaj i kujdesit shëndetësor dyshon në Testimi i pështymës së kortizolit po përdoret më shpesh për të ndihmuar në diagnostikimin e sindromës Cushing dhe çrregullimeve të lidhura me stresin, por ende kërkon ekspertizë të specializuar për të kryer. Kortizoli i gjakut është më i lehtë për tu punuar por ai ndikohet me shumë nga stresi sesa testi i urinës 24 orë. Kortizoli i pështymës ndonjëherë mund të testohet në vend të kortizolit të gjakut.sindromën Cushing, zakonisht gjaku dhe urina testohen pasi ato ofrojnë informacione plotësuese.

1. Prodhimi i rritur i kortizolit mund te verehet te:
• Te sindroma Cushing prandaj edhe testohemi për të ndihmuar në diagnostikimin e
• Administrimi i sasive të mëdha të hormoneve glukokortikosteroide (të tilla si prednisoni, prednisoloni ose deksametazoni) për të trajtuar një sërë semundjesh të tilla si sëmundje autoimune , Tumoret që prodhojnë ACTH, në gjëndrrën e hipofizës ose në pjesë të tjera të trupit e rrallë tumore në pjesë të ndryshme të trupit që prodhojnë CRH.
• Prodhimi i rritur i kortizolit nga gjëndrat mbiveshkore, për shkak të një tumori ose për shkak të rritjes së tepruar të indeve të veshkave (hiperplazia). Prandaj edhe testohemi për të ndihmuar në diagnostikimin e sindromës Cushing

– Nëse zbulohet një nivel anormal i kortizolit, një praktikues i shëndetit do të bëjë testime shtesë për të ndihmuar në konfirmimin e gjetjeve dhe për të ndihmuar në përcaktimin e shkakut të tij:
– Testimi për prodhimin e tepërt të kortizolit -Nëse një person ka një nivel të lartë të kortizolit në gjak, një praktikues i shëndetit mund të kryejë testime shtesë për të konfirmuar se kortizoli i lartë është me të vërtetë anormal (dhe jo thjesht për shkak të rritjes së stresit ose përdorimit të ilaçeve të ngjashme me kortizolin).
– Keto teste shtesë mund të përfshijë matjen e kortizolit urinar 24 orësh, bërjen e një testi shtypës të deksametazonit brenda natës dhe / ose mbledhjen e një mostre pështymë para se të fleni në mënyrë që të matni kortizolin në kohën që duhet të jetë më e ulta. Kortizoli urinar kërkon mbledhjen e urinës për një periudhë kohore, zakonisht 24 orë.
– Meqenëse ACTH sekretohet nga gjëndrra e hipofizës në impulse, kjo provë ndihmon në përcaktimin nëse niveli i ngritur i kortizolit në gjak përfaqëson një rritje reale.
– Një test i kortizolit mund të urdhërohet kur një person ka simptoma që sugjerojnë një nivel të lartë të kortizolit dhe sindromës Cushing, të tilla si
• Presion i lartë i gjakut (hipertension)
• Sheqer i lartë në gjak (glukozë)
• Obeziteti, sidomos në bagazh
• Lëkurë e brishtë
• Vija të purpurta në bark
• Humbja e muskujve dhe dobësia
• Osteoporoza

2. Prodhimi i zvogëluar i kortizolit mund të verehet te :
• Një nën veprim i gjëndrrës se hipofizës që pengon prodhimin e ACTH; kjo njihet si insuficiencë dytësore e veshkave.
• Gjëndra mbiveshkore jo aktive ose të dëmtuara (pamjaftueshmëri veshkore) që kufizojnë prodhimin e kortizolit qe është referuar si pamjaftueshmëri primare e veshkave dhe njihet gjithashtu si sëmundja Addison.
• Pas ndërprerjes së trajtimit me hormone glukokortikosteroide, veçanërisht nëse ndalet shumë shpejt pas një periudhe të gjatë përdorimi.
– Prandaj dhe testohemi per te ndihmuar diagnostifikimin e pamjaftueshmërisë primare ose sekondare të veshkave (sëmundja Addison); për të zbuluar gjendjet që prekin gjëndrat e hipofizës ose veshkave. Nëse një praktikues i shëndetit dyshon se gjëndrat mbiveshkore mund të mos prodhojnë kortizol të përshtatshëm ose nëse testet fillestare të gjakut tregojnë prodhim të pamjaftueshëm të kortizolit, mjeku i shëndetit mund të urdhërojë një test stimulues të ACTH. Stimulimi i ACTH: Kjo provë përfshin matjen e nivelit të kortizolit në gjakun e një personi para dhe pas një injeksioni të ACTH sintetik. Nëse gjëndrat mbiveshkore funksionojnë normalisht, atëherë nivelet e kortizolit do të rriten me stimulimin e ACTH. Nëse ato janë dëmtuar ose nuk funksionojnë si duhet, atëherë niveli i kortizolit do të jetë i ulët. Një version më i gjatë i këtij testi (1-3 ditë) mund të kryhet për të ndihmuar në dallimin midis insuficiencës së veshkave dhe hipofizës të shtypjes së deksametazonit duke përdorur doza më të larta dhe imazhe radiologjike.
– Testimi mund të urdhërohet kur gratë kanë menstruacione të parregullta dhe qime të rritura në fytyrë; fëmijët mund të kenë vonuar zhvillimin dhe një shtat të shkurtër. Ky test mund të urdhërohet kur dikush ka simptoma që sugjerojnë një nivel të ulët të kortizolit, pamjaftueshmërisë së veshkave ose sëmundjes Addison, të tilla si:
• Humbje peshe
• Dobësia e muskujve
• Lodhja
• Presioni i ulët i gjakut
• Dhimbje barku
• Njolla të errëta të lëkurës (kjo ndodh në sëmundjen Addison por jo insuficiencë dytësore veshkore)
– Ndonjëherë prodhimi i ulur i kombinuar me një stresues mund të shkaktojë një krizë mbiveshkore që mund të jetë kërcënuese për jetën dhe kërkon kujdes të menjëhershëm mjekësor. Simptomat e një krize mund të përfshijnë:Fillimi i papritur i dhimbjes së fortë në pjesën e poshtme të shpinës, barkut ose këmbëve . Të vjella dhe diarre, duke rezultuar në dehidrim, Presion i ulët i gjakut (hipotension), Humbja e vetëdijes, Testimi i shtypjes ose stimulimit urdhërohet kur gjetjet fillestare janë anormale. Testimi i kortizolit mund të urdhërohet në intervale pas diagnozës së sindromës Cushing ose sëmundjes Addison për të monitoruar efektivitetin e trajtimit
– A ka ndonjë gjë tjetër që duhet të di – Ngjashëm me ata me insuficiencë të veshkave, njerëzit me një gjendje të quajtur hiperplazi kongjenitale të veshkave (CAH) kanë nivele të ulëta të kortizolit dhe nuk i përgjigjen testeve të stimulimit të ACTH. Matja e kortizolit është një nga shumë testet që mund të përdoren për të ndihmuar në vlerësimin e një personi për CAH.

– Supresioni i deksametazonit: Testi i shtypjes së deksametazonit përfshin analizimin e një mostre fillestare për kortizolin, pastaj dhënien e deksametazonit oral te personit (një glukokortikoid sintetik) dhe matjen e niveleve të kortizolit në mostrat pasuese me kohë. Deksametazoni shtyp prodhimin e ACTH dhe duhet të ulë prodhimin e kortizolit nëse burimi i tepërt është stresi.
– Mbledhja e një mostre pështymore për matjen e kortizolit është një mënyrë e përshtatshme për të përcaktuar nëse ritmi normal i prodhimit të kortizolit ndryshon. Nëse një ose më shumë nga këto teste konfirmojnë se ka prodhim jo normal të kortizolit, atëherë mund të porositen testime shtesë, përfshirë matjen e ACTH, përsëritjen e testit
– Nxehtësia, të ftohtit, infeksioni, trauma, stërvitja, mbipesha dhe sëmundja dobësuese mund të ndikojnë në përqendrimet e kortizolit.
– Shtatzënia, stresi fizik dhe emocional dhe sëmundja mund të rrisin nivelet e kortizolit.
– Nivelet e kortizolit mund të rriten gjithashtu si rezultat i hipertireozës ose mbipeshes.
– Një numër ilaçesh gjithashtu mund të rrisin nivelet, posaçërisht kontraceptivët oralë (pilula kontraceptive), hidrokortizoni (forma sintetike e kortizolit) dhe spironolaktoni.
– Të rriturit kanë nivele pak më të larta të kortizolit sesa fëmijët.
– Hipotiroidizmi mund të ulë nivelet e kortizolit.
– Droga që mund të ulin nivelet përfshijnë disa hormone steroide.

Testimet e kortzolit si dhe të gjitha testimet tjera përcjellëse ju mund ti realizoni me saktësi në Olive Medical & Laboratory.

Shkruan: Dr. Valbone Blaku, Specialiste për Mjekësi Familjare, STAF në OML.

Beso në më t’mirët

Vitamina D është një vitaminë e tretshme në yndyrë liposolubile e cila luan një rol të rëndësishëm në rritjen dhe shëndetin e kockave dhe te dhëmbëve. Prodhohet në lëkurë gjatë ekspozimit në rrezet e diellit dhe merret përmes dietës dhe suplementev. Grupet me rrezik më të lartë të mungesës se vit D përfshijnë të moshuarit, njerëzit me mbipeshe ose që nuk ekspozohen mjaftueshëm ndaj rrezeve të diellit, njerëz me lëkurë më të errët dhe ata që marrin ilaçe të caktuara (p.sh., fenitoinë, prednizon, statina) për periudha të gjata kohe. Mjekët shpesh porosisin teste të vitaminës D. Ndërsa testet laboratorike mund të masin forma të ndryshme të vitaminës D në gjak si 25 hidroksivitamina D dhe 1,25-dihidroksivitamin D qe përdoret zakonisht për të vlerësuar statusin e vitaminës D. Kërkesat për vitaminën D ndryshojnë nga personi në person, kështu që nuk ka një nivel të vetëm të vitaminës D që konsiderohet shumë i ulët për të gjithë prandaj klasifikimi i gabuar do të rezultojë që njerëzit me nivele të shëndetshme të vitaminës D të marrin trajtim të panevojshëm ose ata që kanë nevojë për plotësim të vitaminës nuk e marrin atë. Mjekët me shpesh porosisin testim të vitaminës D për njerëzit që kanë osteoporozë ose një sëmundje që dëmton aftësinë e trupit për të përdorur vitaminën D, përfshirë pankreatitin, sëmundjen inflamatore të zorrëve, sëmundjen celiake, sëmundjen e veshkave ose sëmundjen e mëlçisë. Sëmundje të tjera që ndërhyjnë në thithjen e dhjamit ( si p.sh. fibroza cistike ) gjithashtu mund të nxisin testimin.

Vitamina D vjen nga dy burime: endogjene, e cila prodhohet në lëkurë gjatë ekspozimit ndaj rrezeve të diellit dhe ekzogjene, e cila gëlltitet në ushqime dhe suplemente. Strukturat kimike të llojeve të vitaminës D janë paksa të ndryshme dhe ato emërtohen vitamina D2 (ergokalciferol, e cila vjen nga bimët) dhe vitaminë D3 (kolecalciferol, e cila vjen nga kafshët). Forma D2 gjendet në ushqimet e fortifikuara dhe në shumicën e përgatitjeve dhe shtesave të vitaminave. Vitamina D3 është forma e prodhuar në trup dhe përdoret gjithashtu në disa shtesa. Vitamina D2 dhe D3 janë njësoj të efektshme kur shndërrohen nga mëlçia dhe veshka në formën aktive, 1,25-dihidroksivitaminën D. Disa teste nuk i dallojnë format D2 dhe D3 të vitaminës dhe raportojnë vetëm rezultatin e përgjithshëm. Sidoqoftë, metodat e reja mund të raportojnë nivele si të D2 ashtu edhe të D3 dhe më pas t’i shtojnë ato së bashku për një nivel total.

Roli kryesor i vitaminës D është të ndihmojë në rregullimin e niveleve të kalciumit, fosforit dhe (në një masë më të vogël) të magnezit në gjak. Vitamina D është jetike për rritjen dhe shëndetin e kockave , pa të kockat do të jenë të buta, të keqformuara dhe të paafta të rregullohen normalisht, duke rezultuar në sëmundje të quajtur rakitizëm tek fëmijët dhe osteomalacia tek të rriturit. Vitamina D gjithashtu është treguar se ndikon në rritjen dhe diferencimin e shumë indeve të tjera dhe ndihmon në rregullimin e sistemit imunitar. Këto funksione të tjera kanë implikuar vitaminën D në çrregullime të tjera, të tilla si autoimuniteti dhe kanceri.Dy të tretat e popullsisë kanë mjaftueshëm vitaminë D, ndërsa afërsisht një e katërta janë në rrezik të mungeses të vitaminës D. Njerëzit me rrezik më të lartë të mungesës përfshijnë njerëz të moshuar ose të trashë, njerëz që nuk marrin mjaftueshëm ekspozim në diell, njerëz me lëkurë më të errët dhe njerëz që marrin ilaçe të caktuara për periudha të gjata kohore. Ekspozimi i duhur në diell zakonisht vlerësohet të jetë dy periudha në javë prej 5-20 minutash. Njerëzit që nuk kanë ekspozim të duhur në diell mund të marrin vitaminën D që u nevojitet nga burime ushqimore ose suplemente.

Kur të testoheni? Kur keni një nivel jonormal të kalciumit, fosforit , hormonit paratiroide, kur keni dëshmi të sëmundjes së kockave ose dobësisë së kockave , kur jeni në rrezik të lartë të mungesës dyshoni se mund të keni një mungesë të vitaminës D, para fillimit të trajtimit me ilaçe për osteoporozën , periodikisht për të monitoruar trajtimin e mungesës së vitaminës D

Çfarë po testoni? Nivelin e vitaminës D në gjak . Dy forma të vitaminës D mund të maten në gjak, 25-hidroksivitamina D dhe 1,25-dihidroksivitamina D.Kjo 25-hidroksivitamina D është forma kryesore që gjendet në gjak dhe është pararendësi relativisht joaktiv i hormonit aktiv 1, 25-dihidroksvitamin D. Për shkak të gjysmës së jetës së saj të gjatë dhe përqendrimit më të larte 25-hidroksivitamina D zakonisht matet për të vlerësuar dhe monitoruar statusin e vitaminës D tek individët.

Një test i vitaminës D përdoret për të përcaktuar
 Nëse dobësia e kockave, keqformimi i kockave ose metabolizmi jonormal i kalciumit (reflektuar nga kalciumi jonormal, fosfori, PTH) po ndodh si rezultat i mungesës ose tejkalimit të vitaminës D.
 Per te ndihmuar në diagnostikimin ose monitorimin e problemeve me funksionimin e gjëndrës paratiroide pasi që PTH është thelbësore për aktivizimin e vitaminës D
 Per te ndihmuar në monitorimin e gjendjes shëndetësore të individëve me sëmundje që ndërhyjnë në thithjen e yndyrës, të tilla si fibroza cistike dhe sëmundja Crohn, pasi që vitamina D është një vitaminë e tretshme në yndyrë dhe absorbohet nga zorra si një yndyrë.
 Per te ndihmuar te monitoroni njerëzit që kanë bërë operacion bajpas gastrik dhe mund të mos jenë në gjendje të thithin mjaftueshëm vitaminë D.
 Per te ndihmuar në përcaktimin e efektivitetit të trajtimit kur përshkruhet suplement i vitaminës D, kalciumit, fosforit dhe magnezit.
 Monitorimi I ilaçeve që përdoren për të trajtuar krizat eileptike , veçanërisht fenitoina (Dilantin), mund të ndërhyjnë në prodhimin e 25-hidroksivitaminës D në mëlçi

1.Forma 25-hidroksivitamina D porositet kur
 Kalciumi është i ulët dhe një person ka simptoma të mungesës së vitaminës D të tilla si keqformimi i kockave tek fëmijët (rakitizmi) dhe dobësia e kockave, butësia ose fraktura tek të rriturit (osteomalacia), 25-hidroksivitamina D zakonisht urdhërohet për të identifikuar mundesine e mungeses se vitaminës D.
 Kur dihet se një individ rrezikon nga mungesa e vitaminës D.
 Të rriturit e moshuar, njerëzit që janë të institucionalizuar ose të lidhur me shtëpinë dhe kanë ekspozim të kufizuar në diell,
 Ata që janë obezë, të cilët i janë nënshtruar një operacioni bajpas gastrik dhe që kanë keqthithje të yndyrës rrezikojnë në rritje të mungesës së vitaminës D.
 Gjithashtu të përfshirë në këtë grup janë njerëz me lëkurë më të errët
 Foshnje të ushqyera me gji.
 Shpesh kërkohet para se një individ të fillojë terapinë me ilaçe për osteoporozën.

2.1,25-dihidroksvitamin D- mund të urdhërohet kur
 Dyshohet për sëmundje të veshkave ose anomali të enzimës që shndërron 25-hidroksivitaminën D në 1,25-dihidroksitaminën D.
 Rrallë, kjo provë mund të bëhet kur kalciumi është i lartë ose një person ka një sëmundje që mund të prodhojë sasi të tepërta të vitaminës D, të tilla si sarkoidoza ose disa forma të limfomës (sepse qelizat imune mund të bëjnë 1,25-dihidroksitaminën D).
 Kur plotësimi i vitaminës D, kalciumit, fosforit ose magnezit është i nevojshëm, nivelet e vitaminës D ndonjëherë maten për të monitoruar efektivitetin e trajtimit.

Çfarë do të thotë rezultati i testit?- Megjithëse ka ndryshime midis metodave te punimit te vitaminës D, shumica e laboratorëve përdorin intervale të ngjashme referimi për shkak se toksiciteti është i rrallë . Shoqata e Endokrinologeve përcakton mungesën e vitaminës D si një nivel gjaku 25-hidroksivitamin D nën 20 ng / mL (50 nmol / litër) dhe pamjaftueshmërinë e vitaminës D si një nivel midis 21-29 ng / ml (52.5-72.5 nmol / litër).Instituti Amerikan i Mjekësisë ka arritur në përfundimin se një nivel 25-hidroksivitamin D prej 20 ng / mL (50 nmol / litër) ose më lart është i përshtatshëm për shëndetin e kockave dhe se nivelet më të mëdha se 30 ng / ml nuk ofrojnë efekte dukshëm më të mira. Sidoqoftë, është e drejtë të thuhet se niveli i 25-hidroksivitaminës D i shoqëruar me mbrojtjen nga shumë çrregullime të tjera të lidhura së fundmi me mungesën e vitaminës D është i diskutueshëm.Ka disa dëshmi që mungesa e vitaminës D mund të rrisë rrezikun e disa llojeve të kancerit, sëmundjeve imune dhe sëmundjeve kardiovaskulare. Një nivel i lartë i 25-hidroksitaminës D zakonisht pasqyron plotësimin e tepërt të pilulave të vitaminave ose shtesave të tjera ushqyese.Një nivel i ulët i 1,25-dihidroksitaminës D mund të shihet në sëmundjen e veshkave dhe është një nga ndryshimet më të hershme që ndodh tek personat me dështim të hershëm të veshkave . Një nivel i lartë i 1,25-dihidroksivitaminës D mund të ndodhë kur ka tepricë të hormonit parathoid ose kur ka sëmundje, të tilla si sarkoidoza ,disa limfoma, që mund të bëjnë 1,25-dihidroksitaminën D jashte veshkave.Nivelet e larta të vitaminës D dhe kalciumit mund të çojnë në kalcifikim dhe dëmtim të organeve, veçanërisht të veshkave dhe enëve të gjakut.Nëse nivelet e magnezit janë të ulëta, ato mund të shkaktojnë një nivel të ulët të kalciumit që është rezistent ndaj vitaminës D dhe rregullimit të hormonit paratiroide. Mund të jetë e nevojshme të plotësoni si magnezin ashtu edhe kalciumin për të rifituar funksionin normal.

Me saktësi mund t’i realizoni në Olive Medical & Laboratory.
Shkruar nga: Dr. Valbone Blaku, staf në OML

Pse të testojmë Myoglobinen?
Për të përcaktuar nëse muskujt janë dëmtuar;
Për të ndihmuar në diagnostikimin e kushteve të shoqëruara me dëmtimin e muskujve;
Për të zbuluar nivele të larta në urinë që mund të shkaktojnë dëmtime të veshkave pas dëmtimit të gjerë të muskujve;
Ndonjëherë për t’ju ndihmuar të përcaktoni nëse keni pasur një sulm në zemër, edhe pse për zbulimin e sulmit në zemër, kjo provë është zëvendësuar kryesisht nga troponin.

Kur të testojmë?
Kur keni dobësi të muskujve,
Dhimbje muskulore dhe / ose
Urinë të errët dhe ofruesi juaj i kujdesit shëndetësor dyshon në dëmtime të muskujve;
Kur ka pasur dëmtime të rënda traumatike të muskujve të skeletit

Mostra e kërkuar? Eshte një mostër gjaku e tërhequr nga një venë ose një mostër e rastit e urines. Dhe nuk Nevojitet asnje përgatitje e testimit ? Njihet gjithashtu edhe si mioglobina në urine.

Çfarë po testohet?-Myoglobina është një proteinë e vogël që lidh oksigjenin dhe që gjendet në muskujt e zemrës dhe skeletit. Ajo bllokon oksigjenin brenda qelizave muskulore, duke i lejuar qelizat të prodhojnë energjinë e nevojshme për muskujt që tkurren. Kur lëndohet zemra ose muskujt skeletor, mioglobina lirohet në gjak. Nivelet e ngritura mund të maten brenda disa orësh pas një dëmtimi.Myoglobina filtrohet nga gjaku permes veshkave dhe lirohet në urinë. Sasi të mëdha të mioglobinës janë toksike për veshkat. Nëse sasi të konsiderueshme të mioglobinës lirohen në qarkullimin e gjakut, gjë që mund të ndodhë pas një traume të rëndë ose dëmtimeve të muskujve, mioglobina e tepërt mund të shkaktojë dëmtime në veshka dhe përfundimisht të rezultojë në dështim të veshkave. Matja e mioglobinës në urinë ndihmon për të zbuluar këtë gjendje.Gjithashtu Myoglobina lidhe edhe hekurin me hemoglobinen ne menyre sekondare .

Si përdoret testi?Një test i gjakut per mioglobinën mund të përdoret për të zbuluar dëmtimin e muskujve. Kur lëndohet zemra ose muskujt skeletor, mioglobina lirohet në gjak. Nivelet e mioglobinës ne gjake të mund të rriten shumë shpejt me dëmtime të mëdha të muskujve dhe mund të maten brenda disa orësh pas një dëmtimi.Myoglobina filtrohet nga gjaku tek veshkat dhe lirohet në urinë. Ndonjëherë, një test i urinës përdoret për të vlerësuar nivelet e mioglobinës tek njerëzit që kanë pasur dëmtime të mëdha në muskujt e tyre të skeletit (rabdomioliza). Nivelet e mioglobinës së urinës pasqyrojnë shkallën e dëmtimit të muskujve dhe, meqenëse mioglobina është toksike për veshkat, pasqyrojnë rrezikun e dëmtimit të veshkave.

Kur porositet testimi? Një test i gjakut të mioglobinës mund të urdhërohet kur keni përjetuar dëmtime të muskujve të shkaktuar nga, për shembull, trauma ose distrofia muskulore.Një test i mioglobinës në urinë mund të urdhërohet kur ka pasur dëmtime të gjera të muskujve të skeletit, duke rezultuar në prishje të shpejtë të muskujve dhe dyshohet për dëmtim të veshkave nga mioglobina e tepërt në urinë.

Çfarë do të thotë rezultati i testit? Një rritje e mioglobinës në gjak do të thotë se ka pasur shumë dëmtime të fundit në indet muskulore. Disa shembuj të shkaqeve të niveleve të rritura përfshijnë: Aksidente që rezultojnë në trauma të muskujve, Konfiskimet, Kirurgjia, Çdo sëmundje muskulore, siç është distrofia muskulore, Inflamacion i muskujve të skeletit (mioziti), Atak ne zemer, Një nivel i ngritur ndjeshëm i mioglobinës mund të shkaktohet nga rabdomioliza
Normalisht nivelet e mioglobinës janë shumë të ulëta ose nuk dallohen në urinë. Nivelet e larta të mioglobinës së urinës tregojnë një rrezik në rritje për dëmtimin dhe dështimin e veshkave. Testet shtesë, të tilla si BUN, kreatinina dhe analiza e urinës, bëhen për të monitoruar funksionimin e veshkave tek këta njerëz. Kreatinë Kinaza (CK), Troponin, Biomarkuesit e zemrës per te verejtur semundjet e zemres ,pastaj BNP dhe NT proBNP per te parapare insuficiencen cardiake .
Disa shembuj të gjendjeve të shoqëruara me mioglobinë në urinë përfshijnë:Aktivitet i tepërt fizik në individë të pastërvitur, Lëndime të shtypura dhe trauma të tjera, Infeksione virale (një shkak i zakonshëm tek fëmijët), Toksina ose ilaçe të caktuara, Sëmundje progresive e muskujve, Lëndimi nga nxehtësisia, Çrregullime të trashëgueshme (gjenetike) ose metabolike që prekin muskujt

Çfarë është rabdomioliza?- Rabdomioliza është shpërbërja e shpejtë e indit muskulor. Kjo gjendje mund të shkaktohet nga dëmtimi serioz i muskujve nga një numër burimesh të ndryshme. Shembujt përfshijnë:Trauma, dëmtime dërrmuese siç janë aksidentet me makinë,Goditje elektrike nga burimet e tensionit të lartë, Djegie serioze dhe / ose ekstensive, Mpiksja e gjakut (tromboza) që bllokon rrjedhën e gjakut në indet dhe organet, Ekspozimi ndaj toksinave të tilla si metale të rënda, helm gjarpri ose monoksid karboni, Infeksione të tilla si HIV, gripi, Streptococcus (kjo mund të ndodhë më shpesh tek fëmijët sesa tek të rriturit), Çrregullime gjenetike ose metabolike që prekin muskujt, Sëmundje të tilla si distrofia muskulore ose gjendjet themelore të tilla si diabeti që nuk kontrollohet mirë, hipotiroidizmi ose hipertiroidizmi si dhe disa ilaçe.

Ndërlikimet mund të ndodhin pasi qe muskujt të dëmtohen dhe qelizat lëshojnë përmbajtjen e tyre me shpejtësi në gjak. Kjo ështe e njohur për të shkaktuar dëmtime në veshka (dëmtim akut i veshkave, AKI) dhe koagulim intravaskular të shpërndarë (DIC). Pasi të diagnostikohet kjo gjendje dhe në varësi të ashpërsisë, një person me rabdomiolizë mund të trajtohet me lëngje intravenoze dhe kujdes tjetër mbështetës. Procedura të tjera mund të bëhen për të mbrojtur organet e personit. Personi mund t’i nënshtrohet dializës për të parandaluar ,kufizuar dëmtimin e veshkave.

Cilat ilaçe mund të shkaktojnë rabdomiolizë?Droga të abuzuara të tilla si alkooli (etanoli), heroina dhe kokaina, Antibiotikë (amfotericina B, ampicilina), Anestetikë, Ilaqet kundër depresionit, Antihistaminikët, Aspirina (salicilate), Kortikosteroidet, Lidokainë, Litium, Statinat (përdoren për të trajtuar kolesterolin e lartë), Teofilina.

Testin në fjalë por edhe të gjitha testet tjera shoqëruese mund ti realizoni më shumë përpikmëri në Olive Medical Laboratory.
Shkruan: Dr. Valbone Blaku, Specialiste e Mjekësisë Familjare – Staf në OML.